Tereny obecnej Litwy zamieszkiwali Ugrofinowie?

Jeszcze w latach 60. XX w. w pracach archeologicznych i historycznych dominował pogląd, że w neolicie, przed pojawieniem się Indoeuropejczyków, tereny obecnej Litwy zamieszkiwali Ugrofinowie, którzy pozostawili charakterystyczną ceramikę dołkowo-grzebykową i około trzydziestu hydronimów na obszarze całego kraju. Obecnie, po przebadaniu kilku nowych, dużych osad neolitycznych uważa się, że sytuacja kulturowa Litwy wyglądała wówczas nieco inaczej. Ugrofinowie byli tak nieliczną grupą migrantów, że nie mieli większego wpływu na ludność zamieszkującą tereny dzisiejszej Litwy. Ugrofińskie nazwy miejscowe oznaczały najpewniej drogi i punkty handlowe, gdzie wędrujące grupki migrantów zakładały niewielkie obozowiska. Ludność kultury ceramiki dołkowo-grzebykowej wyruszyła z północy w kierunku wschodniego wybrzeża Bałtyku w III tysiącleciu p.n.e. Nie była ona spokrewniona z poprzednimi neolitycznymi mieszkańcami tych terenów. Pozostawione przez nią wyroby, szczególnie ceramika (garnki ostro- i kulistodenne z powierzchnią zdobioną rzędami dołków wykonanych grzebieniastym narzędziem), są zupełnie różne. Migranci zajęli obszar obecnej Estonii, a na północno-zachodnią Litwę dotarły jedynie niewielkie grupy ludności ugrofińskiej, które mogły osiąść tam na dłużej (przebadano stanowiska: Jara, stan. 6, Kretony, stan. 1A), lecz z biegiem czasu zasymilowały się z zastaną ludnością. W Litwie Południowej, gdzie dominowała kultura niemeńska, Ugrofinowie nie mieli większego wpływu.

Kultura narwska

Na Litwie, Łotwie, w Estonii i północno-zachodniej Białorusi, gdzie w mezolicie funkcjonowała kultura kundajska, przejęła ona cechy charakterystyczne dla neolitu i przez archeologów nazywana jest kulturą narwską (stanowiska tej kultury na Litwie odkryto w zlewisku jeziora Kretony, rzeki Świętej itd.). Typowe dla tej kultury są liczne wyroby kościane i rogowe (zbrojniki oszczepów, groty strzał, harpuny, sztylety) oraz stosunkowo nieliczne i mało różnorodne wyroby krzemienne. Ludność kultury narwskiej wylepiała garnki ostrodenne z grubym dnem, z gliny z dużą domieszką potłuczonych muszli. Wysokość tych naczyń była prawie równa ich średnicy. Często rejestruje się naczynia w kształcie wydłużonych łódeczek, interpretowane jako półmiski do ryb, oraz późniejsze formy o okrągłych wylewach. Kultura narwska, obejmująca tak duży obszar, nie była jednorodna. Na Litwie rozpowszechniły się dwa warianty: północno-wschodni (na wschód od rzeki Świętej, międzyrzecza Mereczanki i Wilii) oraz południowozachodni (na zachód od Niziny Środko- wolitewskiej). Już w tym czasie pojawiają się niewielkie różnice kulturowe między Wschodnią a Zachodnią Litwą, które nasilą się w okresie schyłkowego neolitu i w epoce żelaza.

Wczesny neolit

We wczesnym neolicie (IV—III tysiąclecie p.n.e.), jak wskazują przebadane osady i znalezione na nich przedmioty, na obszarze południowej Litwy, w byłych Prusach Wschodnich, w północno-wschodniej Polsce i na dużym obszarze Białorusi funkcjonowała nieprzerwanie kultura niemeńska. W neolicie kształtują się nowe jej cechy: formy ulegają uproszczeniu, pojawiają się pierwsze naczynia. Garnki były ostrodenne, prawie pionowych ściankach, glina zawierała dużo domieszki roślinnej i tłucznia granitowego. Wysokość takich garnków była przeważnie większa od ich średnicy, na krawędzi wylewu występował ornament w postaci rzędów owalnych bądź trójkątnych dołków. Typowe były epiświderskie, lancetowate, trapezowate groty strzał, siekierki inne wyroby krzemienne. Kontynuacja tradycji mezolitycznej w kulturze niemeńskiej dostrzegalna jest również w zabytkach schyłkowego neolitu. Prawie wszystkie wytwory neolityczne mają swe mezolityczne prototypy, nowe typy pojawiają się niezmiernie rzadko. Neolityczna kultura niemeńska objęła cały środkowy i górny bieg Niemna oraz obszar między Niemnem a Prypecią.

Pierwsi osadnicy na ziemiach Litwy

W okresie neolitu (IV—III tysiąclecie p.n.e.) klimat ponownie się ocieplił. Zimy stały się łagodne i w miarę ciepłe, okres letni dłuższy od obecnego, w lasach było mnóstwo zwierzyny, w rzekach i jeziorach obfitość ryb. Na wschodnim wybrzeżu Bałtyku pojawiły się rośliny ciepłolubne: lipy, dęby, leszczyna, wiązy, brzozy, orzechy wodne. Ludność nie mieszkała już na krótkotrwałych obozowiskach, lecz na stałych osadach, coraz większych, nierzadko występujących w skupiskach, zlokalizowanych najczęściej nad płytkimi jeziorami lub nad brzegami zalewów. Te najbardziej znane położone były nad jeziorami Birżule, Kretony oraz przy ujściu rzeki Świętej na wybrzeżu Bałtyku. Ludność neolityczna przyswoiła sobie umiejętność lepienia i wypalania naczyń glinianych, obróbki, przewiercania i gładzenia kamieni. Wcześniejsze szałasy zostały zastąpione przez budynki o konstrukcji słupowej na planie czworokąta; zaczęto uprawiać rolę.

Podstawowym zajęciem ludności mezolitycznej

Podstawowymi zajęciami było myślistwo i rybołówstwo. W czasie polowań posługiwano się łukiem i strzałami oraz piką. Dla tego okresu szczególnie charakterystyczne są niewielkie wyroby krzemienne zwane mikrolitami, a także wyspecjalizowane narzędzia zaopatrzone w małe krzemienne ostrza. W rybołówstwie, które stało się szczególnie ważnym zajęciem, wykorzystywano nie tylko haczyki i harpuny, ale też sieci, więcierze, grodzie, czółna. Wędrująca ludność zakładała obozowiska, które zamieszkiwały 1-4 duże rodziny. W dogodnych miejscach, w większych osadach powstałych blisko wody, pozostawano przez dłuższy czas (Jo- nionys, Paśtuva, Żem. Kaniukai). Informacji o ludności zamieszkującej obszar obecnej Litwy w okresie mezolitu dostarcza przede wszystkim przebadane w ostatnich latach cmentarzysko na wyspie Spiginas, na jeziorze Birżule (rej. Telsze). W grobie datowanym na 5520 r. p.n.e. został pochowany mężczyzna wraz z amuletami z przewierconych kłów jelenia i dzika. Jamy grobowe były płytkie, wypełnione ochrą. Duże cmentarzysko z okresu mezolitu (a także neolitu) badane jest na Wyspach Jelenich na jeziorze Onega, najbogatszy zaś grób mezolityczny odkryto w miejscowości Zveinieki na Łotwie. Znaleziono tam pochówek mężczyzny z 6-7-letnim dzieckiem, a wśród darów grobowych odkryto 340 kłów zwierzęcych – amuletów. Zdaniem antropologów pierwotna ludność mezolityczna znad jeziora Birżule była europidami i należała do środkowoeuropejskiego typu antropologicznego. W porównaniu do człowieka współczesnego mieszkańcy tych terenów byli krępej budowy ciała, niewysokiego bądź średniego wzrostu.

Kultura niemeńska

W VII-IV tysiącleciu p.n.e. na obszarze dzisiejszej południowej Litwy, zachodniej Białorusi i Prus Wschodnich wytworzyła się oryginalna kultura niemeńska. Była to pierwsza kultura miejscowa, powstała na gruncie kultur schyłkowego paleolitu. Stanowiska kultury niemeńskiej są liczne, odkryto na nich niewiele różniące się między sobą wyroby, które uznać można za lokalne. Najbardziej charakterystyczne są post świderskie ostre krzemienne groty lancetowate, drapacze, rylce, siekierki itd. W północnej Litwie i na prawie całym pozostałym wschodnim wybrzeżu Bałtyku mieszkała ludność kultury kundajskiej (nazwa tej kultury pochodzi od miejsca odkrycia i najlepiej przebadanego stanowiska Kunda-Lammasmagi w północno- -wschodniej Estonii), która posługiwała się wyrobami z kości, rogu i krzemienia. Granica między wspomnianą kulturą niemeńską i kundajską przebiega prawie wzdłuż linii Niemna i Wilii.

Mezolit

W okresie mezolitu (VIII-V tysiąclecie p.n.e.) znacznie zmienił się klimat i szata roślinna w całej północnej Europie. Na początku tego okresu w miejscu zamkniętego słodkowodnego Jeziora Lodowego utworzyło się słone Morze Yoldiowe. W VTI-VI tysiącleciu p.n.e., w wyniku dalszego topnienia lądolodu, pojawiło się słodkowodne Jezioro Ancylusowe. U schyłku mezolitu, kiedy średnia roczna temperatura brzegów Bałtyku była wyższa nawet o 2-3°C od dzisiejszej, a cieśniny duńskie uległy przewężeniu, jezioro to ponownie przemieniło się w słone Morze Litorynowe. Właśnie w tym okresie zaczęła się kształtować Mierzeja Kurońska oraz zalew. Lasy liściaste wyparły lasy iglaste. Renifery wywędrowały dalej na północ, pojawiła się występująca w cieplejszym klimacie zwierzyna leśna: łosie, jelenie, dziki itd. Z tak dużymi zmianami klimatu łączy się również dalsze osadnictwo na terenie dzisiejszej Litwy oraz pojawianie się nowych kultur. W początkowej fazie mezolitu istniała jeszcze kultura epipaleolityczna, której ludność posługiwała się niemal niezmienionymi narzędziami paleolitycznymi. W obozowiskach wczesnego mezolitu pojawiły się wyroby z rogu i kości (harpuny, sztylety itd.). Spotyka się je w obozowiskach kultury maglemoskiej, zamieszkiwanych przez ludność przybyłą nad Bałtyk południowym brzegiem Morza Yoldiowego lub Jeziora Ancylusowego.

PRAHISTORIA LITWY

Przedmioty te różnią się od pochodzących z tego samego okresu wyrobów kultury świderskiej, wytwarzanych przez łowców reniferów przybyłych z południa. Obozowiska ludności kultury świderskiej również były krótkotrwałe, lecz rozleglejsze, i dlatego można znaleźć na nich większą liczbę przedmiotów. Na terenie obecnej Litwy odkryto około sześćdziesięciu stanowisk tej kultury. Ludność ta również posługiwała się krzemiennymi grotami strzał, lecz miały one kształt liścia wierzby. Wykorzystywali także wąskie i długie drapacze, ciosaki dwustronnie zaostrzone, narzędzia wykonane na długich wiórach. Dla wyrobów tych charakterystyczne jest retuszowanie ich spodniej strony. Część przybyłych myśliwych pozostała na obszarze dzisiejszej Litwy przez dłuższy czas. U schyłku paleolitu kultury magdaleńsko-bałtycka i świderska upodobniły się do siebie. Na Litwie przebadano do tej pory jedynie kilka obozowisk z tego okresu (Mergeżeris, stan. 8, Maksimoniai, stan. 1, Skorule i inne) i jak dotychczas nie natrafiono na żadne cmentarzysko.

Pierwsi mieszkańcy

Pierwsi mieszkańcy przybyli na wschodnie wybrzeże Bałtyku z dwóch kierunków: jedni z południowego zachodu, brzegiem ówczesnego słodkowodnego Bałtyckiego Jeziora Lodowego, którego brzegi sięgały dalej na północ niż dzisiaj, drudzy z południa, z obszarów dzisiejszej Polski i Białorusi. Była to ludność kultury schyłkowego paleolitu, podążająca śladami stad reniferów. Przybysze z południowego zachodu (z terenów dzisiejszej Danii, północnych Niemiec i północnej Polski) określani są w archeologii jako ludność kultury magdaleńsko-bałtyckiej. Te niewielkie grupy myśliwych zatrzymywały się na krótki czas w niedużych obozowiskach na wysokich tarasach ówczesnych rzek. Z obszaru Litwy znanych jest około czterdziestu stanowisk kultury magdaleńsko-bałtyckiej, dla której charakterystyczne są szerokie krzemienne groty strzał, z wąskim, ostrym trzonkiem ze stromym retuszem przykrawędnym, szerokie i krótkie drapacze, wyroby kościane i rogowe (motyki, harpuny, oszczepy).

Warunki klimatyczne

Warunki sprzyjające stałemu osadnictwu wytworzyły się na terytorium obecnej Litwy dopiero w schyłkowym paleolicie, czyli w XI-X tysiącleciu p.n.e. Do tego czasu Litwę, podobnie jak całą północną Europę, pokrywał lodowiec, który cofał się nierównomiernie i stopniowo, nawet kilka tysięcy lat, w kierunku północnym. W czasie jednego z ociepleri w fazie Alleród, ok. X tysiąclecia p.n.e., pojawiły się pierwsze nieliczne grupy łowców reniferów. W IX tysiącleciu p.n.e. klimat ponownie się ochłodził. Wraz z cofaniem się lodowca w Europie formowały się pasy tundry, stepów i lasów. Na wybrzeżu Bałtyku klimat również stawał się coraz bardziej wilgotny i ciepły: stepy tundrowe przekształciły się w bagnistą tundrę, wyginęły mamuty, pojawiły się brzozy i sosny. U schyłku paleolitu na wybrzeżu Bałtyku rozprzestrzeniła się lesista tundra, a w międzyrzeczu Niemna i Wisły – las i tundra bądź tundra parkowa. Po tym rozległym obszarze wędrowali łowcy reniferów, którzy, szczególnie w okresie letnim, pojawiali się również na terenie dzisiejszej Litwy.